AY'IN UZAKLIĞI VE EVRELERİ

Hazırlayan: Haluk Akçam


Aşağıdaki "Liste Yılı" yazısının sağındaki kutunun içine 1800-2200 arasındaki herhangi bir yılı dört rakamlı olarak yazın ve "Hesapla" butonunu tıklayın. Yıl içinde, Ay'ın Yer'e en yakın (Yerberi) ve en uzak (Yeröte) olduğu tarihleri ilk listede, Yeniay ve Dolunay tarihlerini de ikinci listede bulabilirsiniz. "Önceki Yıl" veya "Gelecek Yıl" butonlarını tıklayarak, kutu içinde belirtilen yılın bir öncekine veya bir sonrakine ait listeleri görebilirsiniz. Açıklamalar en altta.


Liste Yılı:

Yerberi (Perigee) ve Yeröte (Apogee) Listesi

Yeniay ve Dolunay Listesi


Yerberi (Perigee) ve Yeröte (Apogee) Listesi

Ay'ın Yer'e ortalama uzaklığı 384404 km'dir. Ancak, yörüngesi dairesel değildir ve eksentrisitesi yaklaşık 0.0555 kadardır. Bu yüzden, Yer'e olan uzaklığı ortalama olarak 363052 ile 405756 km arasında değişir. Bu değişime göre ortalama görünen çapı da açısal olarak 1766" ile 1974" arasındadır. Yerberi konumunda iken, Ay Yer'e en yakın olduğu noktaya gelir. Bu sırada da görünen çapı büyük olur. Tersine, Yeröte konumunda iken de Yer'e en uzak noktasındadır ve bu durumda da görünen çapı daha küçük olur.

Aslında, Ay'ın çapı ortalama 3475 km'dir ve değişmez. Ama, Yer'e olan uzaklığı değiştikçe, biz onu daha büyük veya küçük görürüz. Diğer yandan, Ay'ın ufuk çizgisine olan yakınlığı ve günün atmosfer şartları yüzünden de görünen çapı ve rengi değişmektedir. Ancak, bunlar her gün tekrarlanabilen olaylardır ve buradaki konu ile ilgili değildir.

Başta Güneş ve Yer olmak üzere, gökcisimlerinin kütlesel çekimi yüzünden Ay'ın yörünge elemanları - küçük çapta da olsa - sürekli olarak değişir. Bu yüzden, her Yerberi veya Yeröte konumunda aynı ortalama uzaklığı sağlayamaz ve listede gördüğünüz gibi, Yerberi veya Yeröte uzaklıkları bir diğerine göre daima farklıdır. Farklılık en çok Yerberi konumunda iken görülür ve ortalama değerin yaklaşık % 2'si kadardır. Yani, Ay Yerberi konumunda iken Yer'den yaklaşık 356000-370000 km arasında bir uzaklığa sahiptir. Fakat, Yeröte konumunda fark azalır ve bu durumda Yer'den yaklaşık 404000-407000 km kadar uzaklıkta olur.

Bu farklılık sebebiyle, gökyüzünde kapladığı alan bakımından, Ay'ın Yeröte konumundaki Dolunay, Yerberi konumundaki Dolunay'ın sadece ortalama % 80'i kadar küçük görünebilir. Diğer bir deyişle, Yerberi konumundaki Dolunay'ı, Yeröte konumundaki Dolunay'dan ortalama % 25 kadar daha büyük görebilmeniz mümkündür. Bu ortalama değer % 19-31 arasında değişir. Yerberi ve Yeröte konumlarındaki uzaklıkların karelerini orantıladığınızda aradaki farkı bulursunuz. Ay'ın yaklaşık 29.4' - 32.9' olan görünen çapında ortalama ±3.5' (en çok ±4.2') kadar olan bu farkı çıplak gözle dahi farketmek mümkündür. Aşağıdaki resimde maksimum halindeki bu farkı görsel olarak inceleyebilirsiniz.

Ay'ın görünümünde bu kadar fark olabilmesine karşın, Güneş'in görünen açısal çapı 31.5' - 32.5' arasındadır. Bu suretle, Ay'ın Yer'den uzakta olduğu konumuna rastlayan tam Güneş tutulmalarında "halkalı" dediğimiz türden görüntü ile karşılaşırız.

Halkalı tutulmada, Ay ile Güneş'in merkez koordinatları aynı olsa bile, Ay'ın görünen çapı Güneş'inkinden küçük olduğundan, Ay tam olarak Güneş'i kaplayamaz ve çevresinde halka biçiminde ince bir şerit açıkta kalır. Nisbeten az rastlanan bu tür tutulmalarda halkanın kalınlığı en çok 1.6' kadardır.

Buradaki listelerin hesabında, JPL'nin DE200/LE200 nümerik entegrasyonuna uygun olan Chapront-Touze'nin ELP2000-82B (CDS Katalog no. 6079) modelinde verdiği peryodik terimleri ve perturbasyon serilerini javascript formatına uyguladım. Bu bakımdan, 1977-2022 arasındaki tarihler için Ay'ın Yer'den uzaklığındaki maksimum hatâ, Yerberi durumunda 12 km ve Yeröte konumunda 6 km'den fazla değildir. 1800 ve 2200 yılları için bu değerler sırasıyla en çok 100 ve 50 km kadardır. Dolayısıyla, bu sayfadaki hesaplamanın hatâ oranı yok denecek kadar az oluyor. Uzaklık değeri, Ay ile Yer'in kütle merkezleri arasındaki mesafeyi göstermektedir. Yazdığım bu program aslında 1800 yılı öncesi ve 2200 yılı sonrası için de kullanılabilir, ancak hatâ oranı artacağı için sayfayı sadece 1800-2200 arasındaki tarihleri hesaplayacak biçimde düzenledim.

Listede zaman UT olarak verilmiştir. Bu değerlere, yaz saati uygulaması olan dönemde 3 saat, diğer dönemlerde 2 saat eklerseniz ülkemizdeki yerel saati bulursunuz. 

Her iki konum için, sütünun sağında, uzaklıktan sonra gördüğünüz değerler, Ay Yerberi veya Yeröte konumunda iken Yeniay veya Dolunay ile arasındaki süre ile ilgilidir. Örneğin, 2005 yılı listesine baktığımızda, 8 Mart 2005 günü saat 03:43 UT'de (Türkiye için 05:43) Ay'ın Yerberi (Perigee) konumuna geldiğini ve bu sırada Yer'den 363234 km uzakta olduğunu okuyoruz. Aynı sırada, "Y-2g 5s" ifadesi var. Bunun anlamı, "Y" yani Yeniay olması için yaklaşık 2 gün ve 5 saat geçmesi ("-" işareti) gerekecekmiş. Gerçekten de, alttaki listeye baktığımızda, Yeniay 10 Mart'ta saat 09:13 UT'de (Türkiye'de saat 11:13), yani Yerberi konumundan 2 gün ve 5.5 saat sonra oluyor. Bir başka örnek: 19 Mart'ta saat 22:55 UT'de (Türkiye: 20 Mart 00:55) Ay Yeröte (Apogee) konumunda. "D" yani Dolunay ise 5 gün 22 saat sonra. Aşağıdaki listede de Dolunay 25 Mart 21:01 UT'de (Türkiye: 23:01). Aradaki fark 5 gün 22.1 saat. Bu değerlerde hatâ, yuvarlamadan ötürü en fazla 1 saat kadardır.

Yine aynı listede, kimi yerde iki farklı işaret görüyorsunuz. Yeniay ile ilgili "•" işareti, bulunduğu sütuna göre Ay'ın Yerberi veya Yeröte konumunda iken "Yeniay evresine yakın" olduğunu hatırlatıyor. Eğer "••" işareti varsa, bu kez Ay'ın bu özel konumda iken "Yeniay evresinde" olduğunu anlıyoruz. Dolunay ile ilgili "ø" işareti de aynı anlamdadır, ve bulunduğu sütuna göre Ay'ın Yerberi veya Yeröte konumunda iken "Dolunay evresine yakın" olduğunu hatırlatır. Eğer "øø" işaretini görüyorsak, "Dolunay evresinde" Ay'ın bu özel konumda olduğunu anlarız. Aradaki zaman farkını yine yukarda belirttiğim gibi okuyacağız: "Y"nin karşılığı  [Yeniay] ve "D"nin karşılığı [Dolunay], "-"nin karşılığı ['dan önce] ve "+"nın karşılığı ['dan sonra], ayrıca "g" gün ve "s" saat anlamında.

Bu işaretlerin iki faydası var: Öncelikle, Ay gözlemi yapmak isteyenler, yıl boyunca Ay'ın görünen çapının büyüklüğünü ve hangi evrede olduğunu bir bakışta anlayabilirler. Özellikle Ay'ın fotoğrafını çekmek isteyenler için bu hatırlatma faydalıdır. Ayrıca, Ay'ın fiziksel veya psikolojik etkisi olduğuna inananlar, bu liste sayesinde örneğin Ay'ın yıl içinde hangi Dolunay evresinde Yer'e en yakın konumda olduğunu anında bulabilirler. Ay'ın bu tür bir etkisi olduğuna inanıyorsanız, farklı yıllardaki listeleri karşılaştırıp istatistik yaparak inancınızın bilimsel bir değeri olup olmadığını görebilirsiniz.

Yeniay ve Dolunay Listesi

Bir öncekinin altındaki kutuda yer alan bu listede, yıl boyunca ne vakit Yeniay veya Dolunay olacağını okuyabilirsiniz. Kolaylık olsun diye, bir önceki yılın en son ve bir sonraki yılın ilk evresini de listeye ekledim. Zaman yine UT olarak verilmiştir. Türkiye için, bu değerlere yaz saati uygulandığı dönemde 3 saat, diğer dönemlerde 2 saat eklemeniz gerektiğini unutmayın.


Copyright © 2005 Haluk Akçam


              

Türkiye

Dünya

Ekonomi

Deprem

Sağlık

Güncel

Kişisel Danışmanlık

Ticari Danışmanlık

Özel Danışmanlık

Copyright © 2005 Haluk Akçam - Bu sitede yer alan her türlü yazı, resim, grafik, program ve bilginin telif hakkı MİSKET yazılım ve danışmanlık Ltd.Şti.ne aittir.